Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» РМК ғылыми ұйым ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптің микроорганизмдерінің құнды дақылдарын, оның ішінде басқа ұйымдардан алынғандарды сертификаттауды, депозитке салуды, сондай-ақ олардың тазалығы мен өміршеңдігін тексеруді және кепілдік берілген сақтауды жүзеге асыратын маңызды стратегиялық нысан болып табылады.

Ұйымды жас ғалым, биология ғылымдарының кандидаты («Микробиология» мамандығы бойынша), дарынды жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендиясының иегері Зинигүл Серікқызы Сармурзина басқарады.

Ол Республикалық микроорганизмдер коллекциясында 2006 жылдан бастап кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеуден бастаған. Зинигүл Сармурзина ұйымның алдында қандай міндеттер тұрғаны, жас өршіл ұжымның бүгінгі күннің қандай ғылыми мәселелерін шешіп жатқаны туралы айтып берген болатын.  

–  Сіз басқарып отырған ұйым – ҚР БҒМ Ғылым комитетінің «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» РМК ерекшелігі неде?

– Микробтық коллекциялар ғылыми зерттеулер, патенттеу, биотехнология өнеркәсібі, медицина, ауыл шаруашылығы және экология үшін ресурс базасы болып табылады.

Республикалық микроорганизмдер коллекциясы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 30 шілдедегі № 850 «Микроорганизмдердің республикалық коллекциясы туралы» қаулысына сәйкес генетикалық және биоәртүрлілік ресурстарды сақтау және микроағзалар дақылдарының негізгі республикалық қоймасы болып табылады.

Бүгінгі таңда Республикалық микроорганизмдер коллекциясының репозиторийінде әртүрлі таксономиялық топтағы микроорганизмдердің 800-ге жуық штамдары (бактериялар, актиномицеттер, ашытқылар, жіп тәрізді саңырауқұлақтар, микробалдырлар) бар. Коллекция жыл сайын әртүрлі ғылыми ұйымдардың, Қазақстанның жетекші университеттері мен кәсіпорындарының жаңа және бірегей микроорганизмдерімен толықтырылып отырады.

2002 жылдан бастап Қазақстан Республикасының мемлекеттік және жеке секторындағы 40-қа жуық ғылыми ұйымдар, сондай-ақ көршілес Ресей және Беларусь елдерінде сақтау және патенттік процедуралар мақсатында микроорганизмдердің өнеркәсіптік құнды штаммдарын депозитке қойды.

– Сіздің ғылымға саяхатыңыз қалай басталды, өміріңізді микробиологиямен байланыстыруға шешім қабылдауыңызға не әсер етті?

– Республикалық микроорганизмдер коллекциясында 15 жылдан бері жұмыс істеймін. Жұмысымды 2006 жылы кіші ғылыми қызметкер, кейін ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі болып бастадым.  

Дәл осы жерде микроорганизмдердің биоалуантүрлілігі тұрғысынан микроорганизмдердің жаңа штаммдарын бөліп алуға және Республикалық микроорганизмдер коллекциясының негізгі қорын жүргізуге белсене қатысқандықтан, өзім үшін микробтардың қызықты да тартымды әлемін және ғылым әлемін аштым.

– «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының стратегиялық нысанының басшысы – қазіргі жұмысыңызда ең қиыны не?

– Республикалық микроорганизмдер коллекциясы биологиялық ресурстардың қоймасы болып табылады. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 14 желтоқсандағы Қаулысымен Қазақстан Республикасының стратегиялық объектілерінің тізбесіне енгізілді және Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігімен қорғалады.

Осыған сәйкес жұмыстар инженерлік-техникалық беріктіктің арнайы талаптарына сәйкес жүргізіледі – ғимаратты қоршау, жарықтандыру, күзет, дабыл және өрт дабылы жүйелерін пайдалану; қол жеткізуді басқару жүйелері; бейне бақылау, детекторлар, сенсорлар және т.б. Биологиялық қауіпсіздік пен биоәртүрлілікті сақтау үшін барлық жүйелердің үздіксіз жұмысын және өнеркәсіптік құнды микроорганизмдердің сақталуын үнемі және қатаң бақылау қажет.

– Сіз өз командаңызды, РМК командасын қалай сипаттар едіңіз?

– Республикалық микроорганизмдер коллекциясының ұжымы салыстырмалы түрде жас – кәсіпорын ғалымдары мен қызметкерлерінің 70%-ға жуығы 40 жасқа дейінгі жастар. Жас, білімді, еңбекқор, мақсатты және өршіл! «Болашақ» стипендиаттары мен Қазақстан Республикасының жас дарынды ғалымдарына арналған шәкіртақы алған лауреаттар да бар. Жас ғалымымыздың Білім және ғылым министрлігі жанындағы Жас ғалымдар кеңесінің мүшесі болып, жас дарынды ғалымдарға арналған стипендияның иегері атанғанын, сондай-ақ жас ғалымдарға арналған грантты жеңіп алғанын мақтан тұтамын. Ғалымның кез келген жетістігі – бүкіл ұйымның жетістігі!

– Бүгінгі таңда РМК-да қандай қызықты ғылыми жобалар жүзеге асырылуда?

– Бүгінгі таңда РМК іргелі және қолданбалы сипаттағы жобаларды жүзеге асыруда. Мысалы, гранттық қаржыландыру жобасы аясында жабық жағдайда аквамәдениет өсіру үшін антибиотиктерге балама пробиотикалық биологиялық өнім жасалды. Биологиялық өнім балықтың жұқпалы ауруларына қарсы тиімді болмақ. Өйткені, балықтың жұқпалы аурулары аса қауіпті балық ауруларының қатарына жатады және балық өнімдерінің үлкен шығынымен қатар жүреді.

Балық ауруларымен күресудің негізгі жолы – антибиотикалық терапия, яғни химиялық заттарды қолдану. Жасалып жатқан биологиялық өнім балық қоздырғыштарына жоғары микробқа қарсы белсенділікке ие. Бұл зерттеулерді «жасыл» технологияларға жатқызуға болады және кейіннен ішкі нарықта коммерциялануға болады. Бұл жұмыс бізге қажетті зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін аквакультурамен қамтамасыз еткен «Майбалық балық питомнигі» ЖШС-мен тікелей жүргізілуде.

Тағы бір қызықты жоба – ет өнімдерінің түр-спецификалық фальсификациясын анықтау үшін ПТР тест-жүйелерін жасау. Белгілі болғандай, азық-түлік өнімдерінің бұрмалануы қоғамдық денсаулық, экономикалық және діни факторлар, тиісті таңбалауды тиімді бақылауды жүзеге асыру және шетелдік және жергілікті өндірушілер арасындағы жосықсыз бәсекенің алдын алу сияқты себептер бойынша маңызды мәселе болып қала береді. Ет өнімдерін ерекше фальсификациялау ерекше орын алады және жиі жалған өнімдер санатына кіреді.

Ел нарығында негізінен өсімдік тектес генетикалық түрлендірілген объектілерді анықтау және шетелдік өндірушілердің ет өнімдерін түр-спецификалық фальсификациялау үшін ПТР сынақ жүйелері ұсынылады. Отандық өндірушілердің коммерциялық ПТР сынақ жүйелеріне сұранысы, сондай-ақ отандық ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің тұрақты өсіп келе жатқан экспорттық әлеуеті ретінде мемлекет үшін азық-түлік өнімдерінің сапасына жыл сайынғы мониторинг және Кеден одағының техникалық регламенттері шеңберінде тамақ өнімдерін дұрыс таңбалау қажеттілігіне байланысты үлкен маңызға ие.

Біз бұл зерттеулерді тест жүйелерін өндіру және сату тәжірибесі бар жеке серіктеспен жүргізіп жатырмыз. РМК-да жүргізілген зерттеулерді қорытындылай келе, біз өндірістік компаниялармен және жетекші университеттермен және ғылыми-зерттеу институттарымен, сондай-ақ шетелдік ғалымдармен өзара әрекеттесуге ұмтылатынымызды атап өткім келеді.

– Соңғы кездері ел басшылығы, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Қазақстан ғылымының дамуына үлкен көңіл бөлуде. Сіз ғылыми ұйымның басшысы ретінде мұны сезінесіз бе? Жақсы жаққа нақты өзгерістер бар ма?

– Иә, шынында да соңғы кездері ел басшылығы ғылым мен білімнің дамуына ерекше көңіл бөліп келеді. Жас ғалымдарға гранттық қаржыландыру мен гранттар алуға конкурстар жарияланып, ғылыми-зерттеу институттарын материалдық-техникалық жарақтандырудың жаңа бағдарламасы ашылды. Республикалық микроорганизмдер коллекциясына қажетті құрал-жабдықтарды жақын арада сатып аламыз деп сенемін.